VAT w odszkodowaniu z OC: brutto czy netto?

Sprawdzam to codziennie. Klient dzwoni, że dostał decyzję, kwota wygląda znajomo - tylko o jakieś 23% za niska. Patrzę na kosztorys i już wiem: ubezpieczyciel założył, że wszystko odliczy VAT-em. Czasem trafnie, czasem zupełnie błędnie. Najczęściej błędnie.

W tym tekście wyjaśniam, kiedy odszkodowanie musi być brutto, kiedy netto, jak rozpoznać zaniżenie o VAT i co z tym zrobić. Mówię z perspektywy osoby, która od 2011 roku siedzi w kosztorysach i decyzjach - nie z perspektywy doradcy podatkowego. W skomplikowanych sprawach (leasing, użytek mieszany, sprzedaż wraku przez firmę) i tak skonsultuj rozliczenie z księgową lub doradcą podatkowym.

Brutto czy netto - od czego to naprawdę zależy

Decyduje jedna rzecz: czy poszkodowany ma prawną możliwość odliczyć VAT z faktury za naprawę. Reszta to konsekwencja.

Jeżeli nie możesz odliczyć VAT, to ten podatek jest dla Ciebie realnym kosztem - i ubezpieczyciel musi go pokryć. Jeżeli możesz odliczyć w 100%, to VAT odzyskasz od urzędu skarbowego, więc nie jest Twoją stratą - dostajesz netto. Pomiędzy tymi dwoma sytuacjami jest jeszcze użytek mieszany, leasing, zwolnienie podmiotowe z VAT. Zaraz po kolei.

Podstawa prawna jest jedna i ta sama dla wszystkich wariantów: zasada pełnego odszkodowania z art. 361 § 2 Kodeksu cywilnego.

„Naprawienie szkody obejmuje straty, które poszkodowany poniósł, oraz korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono.”

Sąd Najwyższy wielokrotnie powtarzał, że ubezpieczyciel nie może z góry zakładać, że poszkodowany odliczy VAT. Musi to ocenić indywidualnie. Kluczowe uchwały:

• uchwała SN III CZP 68/01 z 15 listopada 2001 r.
• uchwała SN III CZP 150/06 z 17 maja 2007 r. - najczęściej cytowana, fundamentalna dla rozliczeń VAT w OC
• uchwała SN III CZP 90/19 z 11 września 2020 r. - dotyczy leasingu, omawiam ją niżej

W praktyce widzę odwrotną logikę u części towarzystw: domyślnie wypłata netto, a Ty udowadniaj, że masz prawo do brutto. To nie jest zgodne z linią orzeczniczą, ale na tym opiera się większość zaniżeń o VAT.

Kto dostaje brutto, kto netto - scenariusze

Najprościej wytłumaczyć to przez konkretne sytuacje, bo to one decydują o końcowej kwocie.

Osoba fizyczna - zawsze brutto

Jesteś kierowcą prywatnym, samochód jest Twój, nie jesteś podatnikiem VAT. Należy Ci się odszkodowanie brutto, z pełnym 23% VAT. Bez wyjątków, bez „ale”. Nie masz technicznej możliwości odliczyć VAT - cała faktura jest Twoim kosztem.

Jeżeli ubezpieczyciel mimo to wypłacił netto - to typowe zaniżenie. Reklamacja z powołaniem na art. 361 k.c. i uchwałę SN III CZP 150/06 zazwyczaj wystarcza, żeby dostać dopłatę.

Przedsiębiorca zwolniony z VAT - brutto

Prowadzisz działalność, ale korzystasz ze zwolnienia podmiotowego (zwykle do określonego limitu obrotu). Nie jesteś czynnym podatnikiem VAT, nie wystawiasz faktur z VAT, nie odliczasz. W rozliczeniach VAT jesteś traktowany jak osoba fizyczna. Należy Ci się brutto.

Ubezpieczyciel sprawdzi to przez wykaz podatników VAT prowadzony przez Ministerstwo Finansów (tzw. biała lista) - tam widać, czy jesteś czynnym podatnikiem czy zwolnionym. CEIDG czy KRS pokazują tylko fakt prowadzenia działalności, nie status VAT.

Przedsiębiorca - czynny podatnik VAT

Tu zaczyna się gimnastyka i tu najczęściej dochodzi do sporów. Wszystko zależy od tego, jak używasz pojazdu w firmie.

Najczęściej spotykam wariant środkowy. Auto stoi pod domem, czasem zawiezie dziecko do szkoły, czasem pojedzie do klienta - klasyczny użytek mieszany. Ubezpieczyciel wypłaca netto, jakby przedsiębiorca odliczał 100%. To zaniżenie o połowę VAT - i bardzo łatwo to wyłapać z dokumentów (brak druku VAT-26 i ewidencji przebiegu pojazdu = automatyczny użytek mieszany).

Auto w leasingu - osobna historia

Tu zmieniła się logika dzięki uchwale SN III CZP 90/19 z 11 września 2020 r. Wcześniej standardem było wypłacenie odszkodowania netto na konto leasingodawcy, a leasingobiorca dopłacał z własnej kieszeni. Sąd Najwyższy potwierdził, że to nie jest oczywiste - leasingobiorca, który faktycznie ponosi koszt naprawy i nie ma prawa do pełnego odliczenia VAT, może domagać się VAT bezpośrednio od ubezpieczyciela.

W praktyce wygląda to tak: jeżeli umowa leasingu nakłada na Ciebie obowiązek naprawy (a większość umów to robi) i pojazd jest u Ciebie w użytku mieszanym lub prywatnym - masz argument za dopłatą VAT. Ubezpieczyciele niechętnie tę uchwałę stosują z urzędu. Trzeba o nią walczyć w reklamacji.

Dla porządku: PIT od odszkodowania w leasingu i kwestia korekty VAT przy szkodzie całkowitej to oddzielne tematy - zostaw to księgowej.

Jak rozpoznać, że ubezpieczyciel zaniżył odszkodowanie o VAT

Pierwsza rzecz - sprawdzam, w jakiej kwocie wpłynęła wypłata, i porównuję z sumą z kosztorysu.

Sygnały zaniżenia o VAT, które widzę najczęściej:

• Kosztorys w dwóch wariantach: brutto i netto, wypłata = netto, a Ty jesteś osobą fizyczną. Klasyka. Wystarczy reklamacja.
• Decyzja milczy o statusie podatkowym poszkodowanego. Ubezpieczyciel nie zapytał, nie sprawdził, po prostu założył odliczenie.
• Auto w leasingu, faktura wystawiona na Ciebie, ubezpieczyciel wypłacił netto na konto leasingu. Sprawdź uchwałę z 2020 r.
• Przedsiębiorca z autem w użytku mieszanym dostaje czyste netto. Brakuje 50% VAT-u, który Ci się należy.

Jeżeli widzisz coś z tej listy - jest się o co bić. Możesz odsprzedać roszczenie i dostać gotówkę nawet w 48h, albo iść w reklamację samodzielnie. O tym poniżej.

Więcej o tym, jak czytać decyzję i co składa się na kosztorys, w artykule Od czego zależy wysokość odszkodowania z OC sprawcy. Jeżeli wiesz, że odszkodowanie zostało zaniżone, ale nie wiesz o ile - przyda Ci się też Zaniżone odszkodowanie z OC: co robić i jak dostać dopłatę.

Reklamacja od decyzji - jak to wygląda w praktyce

Reklamację (potocznie odwołanie) można złożyć w dowolnym momencie, dopóki roszczenie się nie przedawni. Nie ma terminu „30 dni od decyzji” - to mit, który powtarza się w internecie.

Ubezpieczyciel ma 30 dni na odpowiedź na reklamację, w wyjątkowych przypadkach do 60 dni, na podstawie art. 6 ustawy z 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego. Jeżeli się nie zmieści w terminie - reklamacja uznawana jest za rozpatrzoną zgodnie z Twoim żądaniem.

Co musi znaleźć się w reklamacji o dopłatę VAT:

• Twoje dane, numer szkody i numer polisy OC sprawcy.
• Wskazanie zaskarżanej decyzji - numer i data.
• Status podatkowy - osoba fizyczna / przedsiębiorca zwolniony / czynny podatnik z konkretnym sposobem użytkowania pojazdu. Dowody: oświadczenie własne plus, jeśli masz, wydruk z białej listy podatników VAT.
• Uzasadnienie prawne - art. 361 § 2 k.c. (zasada pełnego odszkodowania) plus uchwała SN III CZP 150/06. Przy leasingu dodatkowo uchwała III CZP 90/19.
• Konkretna kwota dopłaty - liczbowo, równowartość zaniżonego VAT.

Pełny szkielet pisma z formułkami znajdziesz w artykule Odwołanie od decyzji ubezpieczyciela OC: wzór i argumenty.

Co, jeśli reklamacja nie zadziała

Masz dwie ścieżki: pozasądowa lub sąd.

Rzecznik Finansowy. Możesz złożyć wniosek o interwencję (zwykłe pismo z opisem sporu - zwykle bezpłatne) albo wniosek o pozasądowe postępowanie polubowne - to kosztuje 50 zł, z możliwością zwolnienia z opłaty. Rzecznik nie ma władzy decyzyjnej, ale ubezpieczyciele czasem zmieniają stanowisko, gdy widzą jego wstąpienie.

Sąd. W sprawach o odszkodowanie z OC sprawcy art. 34a ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych pozwala wnieść pozew w sądzie właściwym dla Twojego miejsca zamieszkania albo dla miejsca zdarzenia - dla poszkodowanego wygodniej niż domyślny sąd siedziby ubezpieczyciela. Od 1 lipca 2023 r. sprawy do 100 000 zł trafiają do sądu rejonowego, powyżej - do okręgowego. Opłata sądowa: w sprawach do 20 000 zł obowiązują stałe progi (30, 100, 200, 400, 500, 750 lub 1000 zł), powyżej 20 000 zł to 5% wartości przedmiotu sporu, w granicach przewidzianych w ustawie o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Po wyroku, jeżeli ubezpieczyciel nie zapłaci dobrowolnie, wniosek egzekucyjny składasz do komornika - z tytułem wykonawczym wydanym przez sąd.

Odsetki za opóźnienie zmieniają się wraz ze zmianą stopy referencyjnej NBP - aktualne stawki publikuje Monitor Polski.

Sąd to wariant długi i kosztowny. Orzecznictwo w sprawach o VAT jest w przeważającej mierze korzystne dla poszkodowanych, ale samo postępowanie potrafi trwać 1-3 lata. Więcej w Sprawa sądowa o odszkodowanie z OC: koszty, etapy, ile trwa.

Co z PIT i szkodą całkowitą - krótko

Najczęściej padają dwa pytania: czy płacę PIT od odszkodowania i co z VAT-em przy sprzedaży wraku.

Osoba fizyczna: odszkodowanie z OC sprawcy jest zwolnione z PIT na podstawie art. 21 ust. 1 pkt 4 ustawy o PIT. Nie wykazujesz tego w zeznaniu rocznym. Sprzedaż wraku po 6 miesiącach od nabycia pojazdu - też bez PIT.

Przedsiębiorca z pojazdem w majątku firmy: odszkodowanie stanowi przychód z działalności i podlega PIT lub CIT - niezależnie od statusu VAT firmy. Sprzedaż wraku to odpłatna dostawa towarów - co do zasady opodatkowana stawką podstawową VAT (23%), choć w niektórych sytuacjach (zwolnienie podmiotowe, procedura marży, szczególne okoliczności nabycia) może być inaczej - to temat dla księgowej. Przy szkodzie całkowitej może powstać prawo lub obowiązek korekty VAT - kierunek zależy od pierwotnego odliczenia (50% lub 100%), od tego, ile czasu minęło od zakupu i z jakiej kategorii był pojazd. Termin korekty to 60 miesięcy od zakupu pojazdu (dla aut o wartości powyżej 15 000 zł), na podstawie art. 90b ustawy o VAT. Dla pojazdów do 15 000 zł - 12 miesięcy.

To nie jest temat na artykuł blogowy ani na specjalistkę od OC. Rozlicz to z księgową. Ja sygnalizuję tylko, że taki obowiązek może się pojawić - żebyś nie został z nim zaskoczony.

Cały temat PIT od cesji wierzytelności (gdy odsprzedajesz roszczenie nam) rozpisałam osobno: Cesja odszkodowania a podatek: jak rozliczyć PIT.

Auto zastępcze i VAT - jedno zdanie

Tylko żebyś wiedział, że jest taka kwestia: jeżeli korzystałeś z najmu pojazdu zastępczego, ubezpieczyciel z OC sprawcy ma zwrócić Ci uzasadniony koszt najmu. Rozliczenie VAT od najmu (50% lub 100% odliczenia) leży po Twojej stronie i wygląda identycznie jak przy aucie firmowym.

Przedawnienie - krótko i z ostrożnością

Zwykle mówię klientom: „masz 3 lata od momentu, w którym ubezpieczyciel wypłacił zaniżoną kwotę”. To uproszczenie, ale w praktyce sprawdza się w 90% spraw.

Pełna zasada jest bardziej skomplikowana - art. 819 § 3 k.c. odsyła do terminów odpowiedzialności sprawcy, czyli najczęściej do art. 442¹ k.c.: 3 lata od dnia, w którym dowiedziałeś się o szkodzie i o osobie zobowiązanej do jej naprawienia, maksymalnie 10 lat od zdarzenia. Przy przestępstwie (np. wypadek ze skutkiem śmiertelnym) termin wydłuża się do 20 lat. Zgłoszenie szkody przerywa bieg przedawnienia - terminy biegną od nowa po zakończeniu postępowania likwidacyjnego.

W skomplikowanych przypadkach (zawiła sprawa karna, kilka decyzji, ponowne zgłoszenia) skonsultuj się z radcą prawnym - tu się łatwo pomylić. Cały temat rozpisałam w Przedawnienie roszczenia OC: ile lat masz na dopłatę.

Cesja - alternatywa dla samodzielnej reklamacji

Jeżeli widzisz, że ubezpieczyciel zaniżył odszkodowanie o VAT, masz dwie opcje:

1. Sam walczysz - reklamacja, ewentualnie Rzecznik Finansowy, ewentualnie sąd. Czas: od miesiąca do kilku lat. Koszt: Twój czas, czasem opłaty sądowe i prawnik.
2. Odsprzedajesz nam roszczenie w cesji wierzytelności. My przejmujemy spór, Ty dostajesz konkretną, ustaloną z góry kwotę dopłaty na konto - zwykle w 48-72 godziny od podpisania umowy.

W cesji oferujemy konkretną, ustaloną z góry kwotę dopłaty - ryzyko sporu z ubezpieczycielem bierzemy na siebie. Mniej niż wywalczysz w optymalnym scenariuszu, ale natychmiast i bez angażowania własnego czasu. Dla wielu osób to lepsza opcja, niż czekać 2 lata na wyrok, którego końca nie da się przewidzieć.

Bezpłatna weryfikacja kosztorysu i decyzji trwa do 24 godzin - prześlij dokumenty, sprawdzimy, czy w Twoim przypadku ma to sens i jaką kwotę możemy zaproponować.

Pełny opis modelu znajdziesz w Dopłaty do odszkodowań OC i Skup odszkodowań z OC.

FAQ

Daria Witucka - specjalistka ds. odszkodowań z OC. Od 2011 roku doradza poszkodowanym w szkodach komunikacyjnych - czyta kosztorysy, analizuje decyzje ubezpieczycieli, prowadzi sprawy o dopłaty. Pisze tak, żeby kierowca po kolizji wiedział, co ma w ręku i jakie ma opcje.